EEN MANDARIJN IN EEN TAXI – UMA BERGAMOTA NUM TÁXI

Artigo na revista O eixo e a roda:

(De Nederlandse tekst volgt na de Portugese)

 

UMA BERGAMOTA NUM TÁXI

 

http://www.periodicos.letras.ufmg.br/index.php/o_eixo_ea_roda/article/view/10984/9675

 

O eixo e a roda, Belo Horizonte, v.25, n.1, p. 213-224, 2016
eISSN: 2358-9787
DOI: 10.17851/2358-9787.25.1.213-224

Uma bergamota num táxi: regionalismos no original e na
tradução

Harrie Lemmens1
Tradução de Ana Carvalho2

1 Harrie Lemmens (1953 – Weert, Holanda) é atualmente o principal tradutor da
língua portuguesa na Holanda. Traduziu Fernando Pessoa, Camões, José Saramago,
Machado de Assis, João Ubaldo Ribeiro, Luis Fernando Veríssimo, Mia Couto e muitos
outros. Traduz também do espanhol, inglês e alemão. Cf. seu trabalho em <www.
harrielemmens.nl>.
2 Ana Carvalho (1952 – Porto, Portugal) é licenciada em Línguas e Literaturas Modernas
(Inglês-Alemão) pelas Universidades do Porto e de Leipzig. Atualmente é Leitora
de Português na Universidade Humboldt (Berlim). É também tradutora literária do
alemão e do neerlandês (Thomas Mann, Martin Walser, Bredero, Hugo Claus, Cees
Nooteboom, etc.).

214 O eixo e a roda, Belo Horizonte, v.25, n.1, p. 213-224, 2016

Em 1963 Julio Cortázar publicou Rayuela, um romance que
causou grande sensação por ser narrado à maneira da brincadeira
de crianças pular maré ou amarelinha, como é conhecida no Brasil.
No Brasil? Bem, melhor dizendo, no Rio, onde lhe chamam também
“cademia”. Mas há regiões onde se fala de“pular macaco”, tal como é
conhecida em Portugal. No Rio Grande do Sul é “sapata” e em Minas
Gerais, as crianças brincam ao“pular maré”. Procurando imitá-las, vou
pular aqui de um obstáculo para outro, de uma casa para outra, na maré
cheia que pode arrastar o tradutor quando lhe cabe verter literatura de
uma língua para outra. Cada “casa” representa um obstáculo específico.
Quando se consegue pular de casa em casa sem pisar o risco se alcança o
céu, que é o objetivo desta brincadeira. Pode-se então pousar finalmente
os dois pés no chão e fazer o caminho inverso. Para descrever este
processo também eu vou “pular maré”, de uma cidade para outra, de
um livro para outro, de um obstáculo para outro.
Sábado, 14 de novembro de 2015, foi apresentada na Feira
do Livro de Porto Alegre a tradução do meu livro Deus é brasileiro,
um (auto)retrato do Brasil, em parte fictício, pintado com a ajuda de
escritores e da literatura. A editora Zouk tinha pedido a Daniel Galera,
cujo extraordinário romance Barba ensopada de sangue eu traduzira
um ano antes, para participar comigo na mesa do lançamento do livro.
Durante a nossa conversa passou-se rapidamente e quase sem notar ao
fenómeno tradução, que interessava ao Daniel Galera pelo fato de ser
também tradutor. A certa altura, alguém do público fez uma pergunta que
teve um efeito semelhante à “madeleine” de Proust por desencadear toda
uma série de associações e recordações pessoais.
A interlocutora, uma moça meio extravagante, contou que se tinha
mudado há pouco tempo para o sul e escutava por todo o lado palavras
que desconhecia. Tal como na frase de abertura do livro de Galera sobre
o homem que sofre de prosopagnosia: “Vê um nariz batatudo, reluzente
e esburacado como uma casca de bergamota.” Só depois de perguntar
a um gaúcho do que se tratava é que entendeu que uma bergamota era
uma tangerina. Perguntava-me, por isso, se eu sabia dessa diferença e
se esta ficara bem explícita na minha tradução. Ou seja: se em vez de
ter escolhido a palavra mais corrente eu tinha optado por uma versão
regional.

O eixo e a roda, Belo Horizonte, v.25, n.1, p. 213-224, 2016 215

Esta pergunta tem em si um mal-entendido que surge regularmente.
Vou chamar-lhe o “mal-entendido das diferenças regionais”.
Eu também não conhecia a palavra bergamota, muito embora
a imagem usada pelo escritor me sugerisse algo concreto. Graças ao
Houaiss, fiquei a saber que se tratava de uma tangerina, mandarijn em
neerlandês, e traduzi a frase como segue: “Hij ziet een glimmende vlezige
neus vol poriën, als een mandarijnenschil.” É esse o nome que se dá a
essa fruta na Holanda, onde também lhe chamam, por vezes, clementine.
Deste modo, mesmo que eu quisesse, nunca poderia fazer o que a moça
pretendia. Que interessa ao leitor holandês o fato de haver no Brasil várias
designações para o sumarento fruto meridional? Para Daniel Galera a
palavra bergamota não é de modo algum especial, porque ao descrever
a sua casca todo o mundo em Porto Alegre sabe exatamente do que ele
está falando. Com uma casca esburacada, ou porosa, como eu traduzi. O
leitor holandês imagina assim exatamente o mesmo tipo de nariz do que
um leitor brasileiro. E é justamente a imagem ou metáfora que importa.
Um detalhe saboroso é que a palavra bergamot também aparece
na minha língua, como descobri posteriormente, mas como uma variante
de mandarijn, citrus bergamota. A sua origem é duvidosa: há quem diga
que vem da China, outros da Turquia. E a mesma palavra é usada, mas
noutro contexto, para designar uma planta de jardim que na botânica
adquire a designação latina Monarda didyma.

Deixemos agora Porto Alegre e pulemos um mês mais tarde para
Amsterdã, onde se realizam anualmente os Vertaaldagen (Jornadas da
Tradução), um simpósio de dois dias ao redor da profissão de tradutor,
com vários oradores e seminários temáticos. São abordadas todas as
facetas da tradução de e para neerlandês, também as diferenças regionais.
E estas são consideráveis na pequena região linguística neerlandesa.
Um breve intermezzo: pode-se por instantes pousar os dois pés
no chão. O neerlandês é falado por cerca de 25 milhões de pessoas nos
Países Baixos, na Flandres, no Suriname e nas Antilhas Holandesas. (E
ainda há o afrikaans que lhe fica muito próximo.) Oficialmente, tratase
de uma única língua, com uma única norma, mas a prática não se
deixa guiar por diretivas oficiais. Isso sobretudo devido a um fenómeno
tão forte quanto persistente, o dialeto. Tanto nos Países Baixos como
216 O eixo e a roda, Belo Horizonte, v.25, n.1, p. 213-224, 2016
na Flandres abundam os dialetos. Cada província tem tantos dialetos
quanto o número de aldeias e cidades, e nestas últimas há, muitas vezes,
diferenças até entre bairros. Convém observar que não se trata aqui de
diferenças a nível do estatuto ou da classe social, de socioletos, porque
estes existem igualmente dentro de cada dialeto; não, trata-se de uma
série de palavras, sons e particularidades gramaticais.

Talvez possa explicar o que se passa partindo da minha
experiência pessoal. Nasci na província mais a sul dos Países Baixos,
Limburgo, uma faixa estreita e longuílinea encravada entre a Bélgica e
a Alemanha. Numa paróquia com mil habitantes a três quilómetros da
cidade de Weert, de que faz parte administrativamente. O meu dialeto é
diferente do modo de falar na cidade vizinha, como também se distingue
dos dialetos das aldeias das redondezas. Um par de quilómetros é
suficiente para, segundo se crê, assinalar um mundo de diferenças. Só
comecei a falar neerlandês aos seis anos no ensino básico. Por outras
palavras: emocionalmente fui educado numa língua que não era a norma.
Conto esta história pelo seu significado não só para a relação entre as
várias regiões da Holanda, mas também para a relação entre a Holanda
e a Flandres. A metade neerlandófona da Bélgica nunca se sentiu muito
bem perante a imposição do ABN (neerlandês que segue a norma geral)
que viu a luz em finais do século XIX. Isso deve-se, sobretudo, ao fato
de o neerlandês não ter desempenhado até quase meados do século XX
um papel significativo nem na burocracia nem na ciência. A burguesia
e os políticos exprimiam-se em francês, o cidadão comum falava o seu
dialeto e quando tinha de ir ao notário recorria ao francês. A emancipação
demorou a chegar e apenas foi conseguida após uma árdua luta linguística,
tendo como um dos seus pontos mais altos ou mais baixos a “guerra”
universitária de Lovaina nos anos sessenta do século XX, que causou
até vítimas mortais.

Embora Antuérpia e mesmo Bruxelas (oficialmente bilíngue mas
dominada pelo francês) tivessem nos anos 1960 editoras importantes, o
mundo editorial é dominado atualmente pela Holanda, ou melhor, por
Amesterdã. As variantes regionais e as palavras de dialeto são aceitas na
literatura nacional, sobretudo o flamengo, que aos ouvidos do holandês
do Norte soa deliciosamente irreverente e moldável. O que os do Norte
não sabem é que isso está certo para um grande mestre como Hugo
Claus, que cria realmente uma língua flamenga muito própria, mas não
para a maioria dos escritores flamengos. Servem-se do seu dialeto porque

O eixo e a roda, Belo Horizonte, v.25, n.1, p. 213-224, 2016 217

encontram nele a linguagem em que melhor exprimem as suas emoções.
A aldeia é na Flandres o umbigo do mundo. E Amesterdã, que pensa que
é o mundo, passa-lhe paternalmente a mão pela cabeça.
O assunto muda de figura quando se trata de trazer ao país a
literatura universal. Para as traduções, o lápis dos corretores é afiado
segundo o ABN, para grande frustração dos tradutores flamengos. Mas
Tolstoi não escrevia com absoluta certeza em flamengo! O holandês
do Norte não quer ficar incomodado e erguer os olhos da sua leitura
quando se depara com uma sintaxe ou um vocabulário que relaciona
imediatamente com o Sul dos Países Baixos. Por uma questão de
comodismo, ele esquece que o neerlandês do Sul, ou seja, o flamengo,
tem de ultrapassar a custo um obstáculo de estranheza em cada livro
que ele compra fabricado nas repartições editoriais de Amesterdã. Em
geral, é assim como uma espécie de glaciar num mar agitado. E para
ficar nesta imagem: Países Baixos e Flandres são dois glaciares que se
afastam cada vez mais um do outro. “O que separa Portugal e Brasil é a
mesma língua”, escreveu uma vez Mauro de Sallas Villar, e estas palavras
aplicam-se perfeitamente ao neerlandês.

(Interessante é, naturalmente, saber o que se passa na região
linguística de Mauro de Salles Villar. Que as diferenças entre Brasil e
Portugal são grandes e aumentam cada vez mais, não é nada de novo,
mas como se encara no Brasil as traduções feitas nas suas várias regiões?
Um leitor de Belém ou de João Pessoa tem dificuldade em entender uma
tradução de um tradutor de Florianópolis ou Curitiba? Em que medida
os regionalismos modificam as palavras? Quem nas editoras decide o
que é correto e o que é errado?)

Nos Vertaaldagen em Amesterdã estavam também presentes
muitos tradutores que traduzem a partir do neerlandês. Tal como a moça
de Porto Alegre me perguntou o que eu fazia com as variantes regionais,
perguntaram ao tradutor alemão do escritor flamengo Dimitri Verhulst
como é que ele conseguira transpor o caráter específico do flamengo para
o alemão. Ao que o tradutor felizmente e muito acertadamente respondeu
que essa especificidade não tinha nenhuma importância para a tradução.
O leitor alemão não faz a mínima ideia das diferenças linguísticas entre
a Flandres e a Holanda. O que ele quer ler é uma história e, sendo a
narrativa flamenga mais plástica e barroca do que a fria sobriedade que
carateriza a literatura do Norte, o tradutor tem de procurar passar essas

218 O eixo e a roda, Belo Horizonte, v.25, n.1, p. 213-224, 2016

cambiantes para o seu texto. Mas na língua alemã e não, por exemplo,
no dialeto falado na Baviera. Através do estilo e não da língua.
Outro pulo agora para Haia, em finais do mês de agosto de 2014.
De novo com Daniel Galera, que tinha sido convidado para falar sobre
Barba ensopada em sangue, que acabara de sair na Holanda. Eu, como
seu tradutor, também estava presente quando Daniel foi entrevistado. No
fim da entrevista alguém do público fez uma pergunta sobre a linguagem
típica do Sul profundo do Brasil: se isso também transparecia na tradução.
Até porque no romance havia também personagens de São Paulo, que têm
uma fala diferente. Como transpor essa diferença para o neerlandês? Usar
a maneira de falar reconhecível de Amesterdã ou de Roterdã? A tradutora
inglesa, uma australiana, resolveu o problema usando alternadamente
o inglês falado nos Estados Unidos e na Inglaterra. Uma opção que
merece certas reticências, porque, na minha opinião, se está pulando
assim entre mundos e realidades totalmente diferentes. Terei, por acaso,
de pôr portugueses a falar flamengo e brasileiros, neerlandês? Ou viceversa?
Mas então que dialeto flamengo devo escolher? E que fazer com
os autores africanos? Devo vestir-lhes uma capa linguística do Suriname
ou das Antilhas? Não, acho que, no máximo, se deve resolver o problema
através de pequenos detalhes, usando palavras como bordões. Mas repito:
tudo isso não tem grande importância, o que, aliás, vou demonstrar com
uma situação inversa.

Para tal teremos de pular em um pé só de regresso a Porto
Alegre, onde também se falou, naturalmente, do Deus é brasileiro. Nas
oito cidades que visito no meu livro, os taxistas desempenham o papel
de contadores de histórias. Cada um deles à sua maneira. Com a sua
fala regional específica. Mas tudo isso desapareceu na minha versão
holandesa. Dificilmente poderia ser doutro modo. Não se pode pôr a falar
alguém do Recife à moda de Groningen só para distinguir a sua fala da
fala de um taxista do Rio que, de repente, fala à moda de Amesterdã.
Isso não funciona.

Mas ainda mais interessante foi o que aconteceu na tradução do
livro para português. A tradutora, Mariângela Guimarães, viu-se perante
a tarefa especialmente árdua de retraduzir a minha tradução das palavras
dos brasileiros para português, mantendo o caráter especial da tradução
de que nasceu o original. Em alguns casos foi simples, porque o texto
de que eu me servira existia já em português, mas isso claro que não se

aplicava às histórias dos taxistas. A tradutora foi, como brasileira, capaz

O eixo e a roda, Belo Horizonte, v.25, n.1, p. 213-224, 2016 219
de (obrigada a?) respeitar a diversidade regional que eu não conseguira
verter para a minha língua. Desse modo, tornou a sua tradução verosímil
e, ao mesmo tempo, a minha versão original, que era a tradução de um
original que deixara de existir. Difícil imaginar algo mais complexo.
Itaparica, 23 de janeiro de 2007, o dia do aniversário de João
Ubaldo Ribeiro. Na festa anual em sua honra, desfilam e renascem sobre
o palco colocado na praça principal da cidade várias das personagens
dos seus romances. Uma delas é o sargento Getúlio, o militar sertanejo,
rude e analfabeto.

A linguagem em que esta história é narrada é igualmente rude
e descuidada, um português composto por arcaísmos e corruptelas. As
frases que vivem dentro da cabeça e saem da boca do sargento Getúlio
não são fluentes nem bem construídas, mas são muito claras, transparentes
como água e possuem uma enorme força expressiva. Porém, assumem,
ao mesmo tempo, um caráter muito pessoal, são sentenças filosóficas e
ternamente poéticas. No longo monólogo, em que entram também as
vozes dos outros personagens, o sargento Getúlio não mostra tanto a
crueldade humana (por mais insensível que seja perante o prisioneiro,
que ele trata como um animal, um monstro, uma coisa, o diabo), mas a
crueldade de uma região onde um homem não pode ser “frouxo”. Daí
que uma das leis do sertão seja fazer justiça pelas próprias mãos. Nesta
lógica, torna-se absoluto o poder do sargento sobre o político. É matar
ou ser morto neste isolamento selvagem, cruel e inóspito, em que não
há espaço para dúvidas, hesitações e reflexão, mas que obriga a agir sem
hesitações de uma forma consequente e implacável.

E tudo isto tinha de soar verosímil aos ouvidos do leitor holandês
que não conhece o sertão. Ao ler o livro, ele tem de imaginar um homem
que fala, ou melhor, escutar as suas palavras. Um analfabeto, mas um
homem seguro de si, um pensador coerente, um orador rude que nas suas
limitações maneja facilmente vários tipos de linguagem, que remete a
Hamlet 3,1 e até cita, ou melhor, parafraseia, sem disso ter consciência,
um dos monólogos teatrais mais famosos de sempre:
To be, or not to be: that is the question:
Whether ‘tis nobler in the mind to suffer
The slings and arrows of outrageous fortune,

Or to take arms against a sea of troubles,

220 O eixo e a roda, Belo Horizonte, v.25, n.1, p. 213-224, 2016

And by opposing end them? To die: to sleep;
No more; and by a sleep to say we end
The heart-ache and the thousand natural shocks
That flesh is heir to, ‘tis a consummation
Devoutly to be wish’d. To die, to sleep;
To sleep: perchance to dream: ay, there’s the rub;
For in that sleep of death what dreams may come
When we have shuffled off this mortal coil,
Must give us pause: there’s the respect
That makes calamity of so long life;
For who would bear the whips and scorns of time,
The oppressor’s wrong, the proud man’s contumely,
The pangs of despised love, the law’s delay,
The insolence of office and the spurns
That patient merit of the unworthy takes,
When he himself might his quietus make
With a bare bodkin? who would fardels bear,
To grunt and sweat under a weary life,
But that the dread of something after death,
The undiscover’d country from whose bourn
No traveller returns, puzzles the will
And makes us rather bear those ills we have
Than fly to others that we know not of?
Thus conscience does make cowards of us all;
And thus the native hue of resolution
Is sicklied o’er with the pale cast of thought,
And enterprises of great pith and moment
With this regard their currents turn awry,
And lose the name of action.–Soft you now!
The fair Ophelia! Nymph, in thy orisons
Be all my sins remember’d.

Levo ou não levo, é isso. Talvez seja melhor sofrer a sorte
da gente de qualquer jei to, porque deve e star escrito.
Ou melhor brigar com tudo e acabar com tudo. Morrer
é como dormir e dormindo é quando a gente termina as
consumições, por isso que a gente sempre quer dormir.
Só que dormir pode dar sonhos e aí fica tudo no mesmo.
Por isso é que é melhor morrer, porque não tem sonhos,
quando a gente solta a alma e tudo finda. Porque a vida é
comprida demais e tem desastres. Quem agüenta a velhice
que vai chegando, os espotismos e as ordens falsas, a dor

O eixo e a roda, Belo Horizonte, v.25, n.1, p. 213-224, 2016 221

de corno, as demoras em tudo, as coisas que não se entende
e a ingratidão, quando a gente mesmo pode se despachar,
até com uma faca? Quem é que agüenta esse peso, nessa
vida que só dá suor e briga? Quem agüenta é que tem medo
da morte, porque de lá nenhum viajante voltou e isso é que
enfraquece a vontade de morrer. E aí a gente vai suportando
as coisas ruins, só para não experimentar outras, que a
gente não conhece ainda. E é pensando que a gente fica
frouxo e a vontade de brigar se amarela quando se assunta
nisso, e o que a gente resolveu fazer, quando a gente se
lembra disso se desvia e acaba se fazendo nada. Padre,
ô reverêndio, em suas rezas, lembre dos meus pecados.3

Se fosse possível, teria preferido traduzir o livro todo no meu
dialeto, para apreender essa linguagem, porque os sons do neerlandês
da minha aldeia natal, uma aldeia de lavradores, são também rudes,
ásperos. Nos anos trinta do século passado, na época da grande recessão,
mandaram para lá homens, entre eles o meu pai, para desbravar a
charneca. Assim soam as palavras no meu dialeto: como as pás a enterrarse
no solo endurecido e barrento dessa terra pantanosa, ou nas urzes
secas da charneca que dão firmeza ao solo arenoso. Palavras umas vezes
lamacentas, outras vezes áridas, mas sempre com esse som telúrico.
Tinha até uma pessoa concreta em mente. Há muitos anos, a
tranquilidade da minha aldeia foi perturbada por um drama que causou
sensação, por um conflito entre um homem baixinho e as autoridades.
O filho de um lavrador que estava a horas-luz do estatuto de pequeno
agricultor, chamemos-lhe Jan, queria construir uma coelheira e teve
de requerer uma licença. Recebeu-a sem problemas e passou logo à
ação. Nada de especial até o momento em que a inspeção da prefeitura
descobriu que ele aumentara alguns metros as dimensões da coelheira
e se mudara para lá com a noiva grávida. Quando a polícia o intimou a
abandonar a sua construção improvisada para a escavadora poder iniciar
os trabalhos de demolição, Jan pegou na sua carabina, deu um tiro de aviso
para o ar e entricheirou-se no seu castelo. Seguiram-se escaramuças que
fizeram acorrer repórteres de todo o lado em busca de matéria insólita
para os seus jornais. Em suma, um caso que fez correr muita tinta.
3 RIBEIRO, João Ubaldo. Sargento Getúlio. 11. ed. Rio de Janeiro: Editora Nova
Fronteira, 1981, p. 99-100.

222 O eixo e a roda, Belo Horizonte, v.25, n.1, p. 213-224, 2016

Foi esse Jan que, indignado e rebelde em relação a todo tipo
de controle e de arreliações da burocracia, já antes se afastara mais ou
menos da vida que é costume chamar de moderna, que eu vi diante de
mim. Um homem com uma visão do mundo rígida, muito direta, cruel e
arrojada. Um homem que, embora obedecendo à lei geral, segue quando
lhe convém as suas próprias leis. Um homem que no seu comportamento
se guia por aquilo a que os gregos chamavam aretè, uma mistura de
virtude e de coragem. Um homem que exprime os seus pensamentos em
palavras simples, mas muito profundas. Na minha leitura, eu escutava a
voz de um sertanejo do árido Nordeste brasileiro falando na linguagem
rude da minha terra arenosa mais familiar, mas não menos pobre.
Se queria, porém, que o livro fosse acessível a um círculo de
leitores mais amplo do que as mil almas dessa mancha de Limburgo,
não podia usar os sons que ouvia na minha cabeça. Perante essa
impossibilidade, tinha de inventar uma outra maneira. A fala de um
homem com quem me cruzasse na rua, num parque ou num bar. E
perguntei-me se um bêbedo desempregado num boteco de um bairro
popular não seria o equivalente do nosso herói da caatinga. Quero
dizer, na linguagem que usa; isso, porque o leitor tem de ter sempre a
impressão de que estamos caminhando pela secura agreste do sertão.
Com uma missão.

Salvador, 1640. Pela enésima vez, os holandeses da Companhia
das Indias Ocidentais, liderados pelo príncipe João Maurício, sitiam a
cidade que quinze anos antes tinham ocupado durante doze meses. Sobre
os crimes então cometidos, sobre a profanação dos altares e as pilhagena
nas igrejas, Antônio Vieira, ainda noviço nessa época, escreveu um relato
emocionante e estilicamente perfeito na sua Carta ânua. Entretanto, já
adulto e ordenado sacerdote jesuíta, exímio pregador e diplomata em
início de carreira, a partir do púlpito da Igreja da Nossa Senhora da
Ajuda, ele não só ataca violentamente os protestantes infames, os hereges
violadores de tudo o que é sagrado aos seus olhos católicos, mas também
interpela diretamente Deus. Vocifera, invectiva contra Ele. Por que é
que Ele ousa fazer o que faz, pergunta. E vai mais longe. Faz-Lhe uma
advertência. Tende cuidado, não entregueis o Brasil ao inimigo, porque
talvez venhais ainda a precisar de nós:
Se determináveis dar estas mesmas terras aos piratas da
Holanda, por que lhas não destes enquanto eram agrestes
e incultas, senão agora? Tantos serviços Vos tem feito esta

O eixo e a roda, Belo Horizonte, v.25, n.1, p. 213-224, 2016 223

gente pervertida e apóstata, que nos mandastes primeiro
cá por seus aposentadores, para lhe lavrarmos as terras,
para lhe edificarmos as cidades, e depois de cultivadas e
enriquecidas lhas entregardes? Assim se hão de lograr os
hereges, e inimigos da fé dos trabalhos portugueses e dos
suores católicos? […]
Abrasai, destruí, consumi-nos a todos; mas pode ser que
algum dia queirais espanhóis e portugueses, e que os não
acheis. Holanda vos dará os apostólicos conquistadores,
que levem pelo mundo os estandartes da Cruz: Holanda
vos dará os pregadores evangélicos, que semeiem nas
terras dos bárbaros a doutrina católica, e a reguem com o
próprio sangue: Holanda defenderá a verdade de vossos
sacramentos, e a autoridade da Igreja Romana: Holanda
edificará templos, Holanda levantará altares, Holanda
consagrará sacerdotes e oferecerá o sacrifício de vosso
Santíssimo Corpo: Holanda enfim Vos servirá e venerará
tão religiosamente como em Amsterdam, Midelburgo
e Flissinga, e em todas as outras colônias daquele frio e
alagado inferno, se está fazendo todos os dias.4

Em 2001, incluí numa colectânea das suas cartas e sermões não
só a Carta ânua, mas também o Sermão pelo bom sucesso das armas de
Portugal contra as de Holanda, que se relacionam diretamente com a
Holanda e as hostilidades entre Portugal e a República das Sete Províncias
Unidas dos Países Baixos. Mas não é este o lugar mais adequado para
entrar em pormenor sobre a natureza destas relações. O que me interessa
é a forma como ele usa o Velho Testamento.

O padre dedica-se afanosamente a retirar citações da Sagrada
Escritura, ou seja, da Vulgata, que ele traduz do latim para o português.
Como acontecia, aliás, na Holanda católica até 1939, quando foi editada
a primeira tradução da Bíblia. Na metade meridional dos Países Baixos
e na Flandres, ambas regiões católicas, nunca se sentiu a necessidade
de uma tal tradução, visto o Velho Testamento ter um papel secundário
nos rituais e na profissão de fé. Mas, na sua metade setentrional, os
protestantes dispunham já há trezentos anos de uma Bíblia traduzida a
4 VIEIRA, Antônio, Pe. Sermão pelo bom sucesso das armas de Portugal contra as
de Holanda, 1640.

224 O eixo e a roda, Belo Horizonte, v.25, n.1, p. 213-224, 2016

partir do texto original, a chamada Statenbijbel. Com o detalhe particular
de a norma da língua neerlandesa se basear justamente nessa tradução.
Se para a Igreja Protestante a palavra sempre foi fundamental, para os
católicos são as imagens que merecem todo o seu fervor. Em igrejas
despojadas (no ano de 1566 os iconoclastas ceifaram furiosamente todas
as imagens sagradas dos seus pedestais), o Verbo era despejado sobre os
fiéis ressoando nas paredes nuas. E isso ainda hoje é assim nas pregações
protestantes feitas num neerlandês ribombante do século XVII, que ignora
a nova tradução ecuménica editada dez anos atrás.

Muito bem, pode-se dizer que, na época em que Vieira invectivava
contra Deus, acabara de ser publicada na Holanda a Statenbijbel. À
primeira vista, isso significava que eu, como tradutor, teria de usar
fielmente esse texto. Mas claro que tal não era possível, porque não se
pode pôr na boca de um jesuíta do século XVII a retórica praticada até
hoje por um pastor protestante. Não seria a primeira vez que a linguagem
usada adquire uma conotação política.

A forma como se formulam os pensamentos acaba por trair o
conteúdo desses pensamentos. E os pensamentos de Vieira voltavamse
justamente contra os protestantes. Uma fidelidade que leva a
inverosimilhança (o quê? um jesuíta a falar como um pastor protestante?!)
perde todo o seu sentido.
Isso mostra que traduzir exige infalivelmente uma certa
flexibilidade. Do inferno, alagado ou não, até alcançar o céu. Mesmo que
tudo não passe de um jogo, de uma brincadeira de crianças.

 

De Nederlandse tekst:

EEN MANDARIJN IN EEN TAXI

berga

 

In 1963 publiceerde Julio Cortázar de opzienbarende roman Rayuela, waarin hij zijn verhaal vertelt op de manier van het kinderspel hinkelen. Amarelinha heet dat in Brazilië, afgeleid van het Franse woord marelle. Hoewel, in Brazilië? In Rio ja, maar daar heet het ook “cademia”. Elders is het “pular macaco”, net als in Portugal. In Rio Grande do Sul spreekt men van “sapata” en in Minas Gerais hebben de kinderen het over “pular maré”. Net als die kinderen wil ik hier rondspringen in de vloedgolf aan problemen die opzwalpt als je literatuur van de ene taal overbrengt in de andere. Elk vakje staat voor een specifieke hindernis, als je ze allemaal hebt genomen zonder op de lijntjes te trappen kom je in de hemel, einddoel van het spel: je mag eindelijk met beide voeten op de grond gaan staan en omkeren. Om dat te beschrijven zal ik eveneens hinkelen: van stad naar stad, boek naar boek en probleem naar probleem.

450xN

Op zaterdag 14 november 2015 werd in Porto Alegre tijdens de Feira do Livro de vertaling van mijn boek God is een Braziliaan gepresenteerd, een deels fictief (zelf)portret van Brazilië, geschilderd met behulp van schrijvers en literatuur. Uitgeverij Zouk had Daniel Galera, wiens prachtige roman Barba ensopada de sangue ik een jaar eerder in het Nederlands had vertaald, gevraagd om met mij over het boek te praten. Het gesprek ging al vrij vlug over het fenomeen vertalen, aangezien Daniel behalve schrijver ook vertaler is. Op een gegeven ogenblik stelde iemand uit het publiek een vraag die bijna als Prousts madeleine werkte, omdat hij een hele reeks hinkende gedachten en herinneringen op gang bracht.

De persoon in kwestie, een flamboyante dame, vertelde dat ze nog niet zo heel lang in het zuiden woonde, en dat ze daar regelmatig op voor haar vreemde woorden stuitte. Zoals in de openingszin van het verhaal over de man die lijdt aan prosopagnosie: ‘Ve um nariz batatudo, reluzente e esburacado como uma casca de bergamota”. Pas na navraag had ze begrepen dat een bergamota een mandarijn (tangerina) was, en nu vroeg ze zich af of ik dat ook wist en of ik haar bevreemding in mijn vertaling tot uitdrukking had laten komen. Oftewel: niet het gangbare woord had gekozen, maar een regionale aanduiding.

Er ligt een misverstand ten grondslag aan die vraag dat vaker de kop opsteekt. Ik zal het het misverstand van de regionale verschillen noemen.

Ook ik kende het woord bergamota niet, hoewel ik uit het beeld al wel iets kon opmaken. Houaiss leerde mij dat het om een mandarijntje ging, en dus vertaalde ik de zin ook als volgt: “Hij ziet een glimmende vlezige neus vol poriën, als een mandarijnenschil.” Zo heet dat fruit nu eenmaal in het Nederlands, ‘mandarijn’, hoewel je ook kunt kiezen voor “clementine”. Dus zelfs als ik het zou willen, zou ik niet kunnen doen wat de dame wil. Het heeft ook geen enkel belang. Wat maakt het voor een Nederlandse lezer uit of er in Brazilië meerdere woorden bestaan voor die sappige zuidvrucht? Voor Galera is het woord “bergamota” in geen enkel opzicht bijzonder, omdat het in Porto Alegre exact aangeeft wat er op de fruitschaal ligt. Met zo’n schil vol gaatjes, of poriën, zoals ik het heb vertaald. De Nederlandse lezer ziet daardoor dezelfde neus voor zich als de Braziliaanse lezer. En daar gaat het om, om het beeld.

Sappig detail is dat het woord bergamot ook in het Nederlands voorkomt,  zoals ik later ontdekte, maar dan als een afwijkende variant van de mandarijn, de Citrus bergamota. Van dubieuze herkomst: sommigen zeggen uit China, anderen uit Japan en weer anderen uit Turkije. En hetzelfde woord wordt, totaal anders, gebruikt om de sierplant voor in de tuin aan te duiden die luistert naar de wetenschappelijke naam Monarda didyma.

 

Laten we Porto Alegre verlaten en naar Amsterdam springen, een maand later. Daar vinden de zogenaamde Vertaaldagen plaats, een jaarlijks terugkerend tweedaags symposium over het vak met sprekers en workshops. Allerlei facetten van het vertalen in en uit het Nederlands komen aan bod, dus ook de regionale verschillen. En die verschillen zijn groot in het kleine Nederlandse taalgebied.

 

Klein intermezzo: beide voeten mogen even op de grond. Nederlands wordt gesproken door ongeveer vijfentwintig miljoen mensen in Nederland, Vlaanderen, Suriname en de Nederlandse Antillen. (En het Afrikaans ligt er dichtbij.) Officieel is het één taal, met één standaard, maar zoals altijd heeft de praktijk lak aan officiële richtlijnen. Te meer vanwege een verschijnsel dat even sterk als hardnekkig is. Het fenomeen dat dialect heet. Het wemelt ervan in Nederland en Vlaanderen. Elke provincie heeft evenveel dialecten als er dorpen en steden zijn, en binnen die laatste bestaan vaak zelfs sterke buurtverschillen. Let wel, het gaat niet om status-  en klasseverschillen, sociolecten, want die heb je ook binnen elk dialect, nee, het gaat om een eigen corpus aan woorden, klanken en grammaticale eigenaardigheden.

Misschien kan ik het toelichten aan de hand van mijzelf. Ik ben geboren in de meest zuidelijke provincie van Nederland, Limburg, een lang lint dat ingeklemd ligt tussen België en Duitsland. In een kerkdorp met duizend inwoners dat drie kilometer verwijderd ligt van het stadje Weert, waar het administratief bij hoort. Het dialect dat ik sprak verschilde van de manier van praten in die stad, zoals het ook verschilde van andere dorpen in de buurt. Een paar kilometer was en is voldoende om een, op zijn minst veronderstelde, wereld van verschil uit te maken. Pas toen ik op mijn zesde naar de lagere school ging, begon ik Nederlands te spreken. Met andere woorden: emotioneel was ik gevormd in een taal die niet de standaardtaal was.

Ik vertel dit omdat het van grote betekenis is, niet alleen voor de relatie tussen de verschillende deelgebieden in Nederland, maar ook voor de verhouding tussen Nederland en Vlaanderen. De Nederlands sprekende helft van België heeft zich nooit echt gelukkig gevoeld onder de paraplu van het ABN, het Algemeen Beschaafd Nederlands, die aan het einde van de negentiende was opgestoken. Dat komt voor een heel groot deel door het feit dat het Nederlands daar tot ver in de twintigste eeuw nauwelijks een rol van betekenis heeft gespeeld op ambtelijk en wetenschappelijk niveau. De burgerij en de politiek drukten zich uit in het Frans, de gewone man sprak zijn dialect en als hij naar de notaris moest, bediende hij zich van het Frans. De emancipatie liet lang op zich wachten en kwam er slechts na een harde taalstrijd, met als een van de hoogte-, of dieptepunten de universitaire ‘oorlog’ van Leuven in de jaren zestig, met dodelijke slachtoffers en al.

Hoewel Antwerpen en zelfs Brussel (officieel tweetalig maar gedomineerd door het Frans) in de jaren zestig belangrijke uitgeverijen hadden, werd en wordt de boekenwereld toch beheerst door Nederland, lees Amsterdam. Regionale verschillen en dialectwoorden worden wel geaccepteerd voor de eigen literatuur, vooral het Vlaams, dat in de oren van de noordelijke Nederlander zo heerlijk plastisch en eigengereid klinkt. Wat men in het noorden niet weet, is dat dat weliswaar klopt voor een grootmeester als Hugo Claus, die inderdaad een geheel eigen Vlaams creëert, maar niet voor het merendeel van de Vlaamse schrijvers. Zij putten uit hun dialect, want dat is de taal waarin ze hun emoties uitdrukken. Het dorp is in Vlaanderen de navel van de wereld. En Amsterdam, dat denkt dat het de wereld is, streelt er liefdevol over.

Anders is het als het gaat om het binnenhalen van de wereldliteratuur. Voor vertalingen wordt het correctiepotlood geslepen door het ABN, tot niet geringe frustratie van de Vlaamse vertalers. Tolstoj schreef toch zeker geen Vlaams! De Noord-Nederlander wil niet verstoord opkijken als hij een zinsbouw en woordenschat ziet die hem onmiddellijk aan Zuid-Nederland herinneren. Voor het gemak vergeet hij dan dat de Zuid-Nederlander, de Vlaming dus, zich door een vervreemdingsbarrière moet worstelen bij elk boek uit de Amsterdamse uitgeversburelen dat hij aanschaft. Normaliteit is een ijsschots in een woelige zee. En om bij het beeld te blijven: Nederland en Vlaanderen zijn twee ijsschotsen die steeds verder uit elkaar drijven. ‘Wat Portugal en Brazilië van elkaar scheidt, is dezelfde taal,’ schreef Mauro de Sallas Villar ooit, en dat geldt evenzeer voor het Nederlands.

(Interessant om te weten is natuurlijk hoe het zit in het taalgebied van Mauro de Salles Villar. Dat de verschillen tussen Brazilië en Portugal groot zijn en steeds groter worden, wisten we al, maar hoe wordt binnen Brazilië tegen vertalingen uit de verschillende regio aangekeken. Heeft een lezer uit Belém of João Pessoa moeite met een vertaling uit Florianópolis of Curitiba? Hoeveel wijken woorden af? Wie maakt de dienst uit bij uitgeverijen?)

 

Bij de Amsterdamse Vertaaldagen waren ook veel vertalers uit het Nederlands aanwezig. Net zoals de dame in Porto Alegre mij vroeg wat ik deed met de regionale verschillen, kreeg de Duitse vertaler van de Vlaamse schrijver Dimitri Verhulst de vraag voorgelegd hoe hij dat specifiek Vlaamse weergaf in het Duits, waarop de vertaler gelukkig en zeer terecht opmerkte dat dat in een vertaling geen enkele rol speelde. De Duitse lezer heeft niet de minste notie van de taalverschillen tussen Nederland en Vlaanderen, die leest gewoon een verhaal en als een Vlaams verhaal plastischer en barokker is dan, laten we zeggen, de strakke karigheid van een Nescio, dan moet de vertaler ervoor zorgen dat dat verschil ook doorklinkt. Maar in het Duits en niet bijvoorbeeld in het Beiers. In de stijl en niet in de taal.

galera baard voorkant

Over naar Den Haag, eind augustus 2014. Opnieuw met Daniel Galera, die te gast is bij Border Kitchen − de proefkeuken van het jaarlijkse Crossing Border festival − om te praten over Met bloed doordrenkte baard, dat kort daarvoor is uitgekomen. De bergamot wordt verruimd. Ik was er als zijn vertaler bij toen Daniel werd geïnterviewd. Na afloop van het interview werd vanuit het publiek een vraag gesteld over het typische taalgebruik van het diepe zuiden van Brazilië: of dat ook in de vertaling doorklonk c.q. zou moeten doorklinken. Te meer omdat er ook personages uit São Paulo in het boek voorkomen. En die praten anders. Hoe zou je dat dan moeten doen in het Nederlands? Herkenbaar Amsterdams en Rotterdams? De Engelse vertaalster, een Australische, heeft het opgelost door afwisselend gebruik te maken van Engels uit de Verenigde Staten en Engeland. Waar je toch wel wat vraagtekens bij mag zetten, omdat je mijns inziens in een geheel andere wereld belandt. Moet ik dan soms ook in het algemeen Portugezen Vlaams laten spreken en Brazilianen Nederlands? Of vice versa? Maar welk Vlaams dan? En wat doe je met Afrikanen? Trek je die een Surinaamse of Antillaanse taaljas aan? Nee, ik denk dat het hooguit is op te lossen door kleine dingen, zoals stopwoordjes, die te laten verschillen. Maar nogmaals: het speelt nauwelijks een rol en dat kan ik aantonen met een omgekeerde situatie.

Daarvoor moeten we terughinkelen naar Porto Alegre, waar het natuurlijk ook over God is een Braziliaan ging. In de acht steden die ik in dat boek bezoek, spelen taxichauffeurs de rol van verhalenvertellers. Elk op hun eigen wijze. Met hun specifieke regionale tongval. Alleen: in mijn Nederlandse versie is dat weggevallen. Het kan ook moeilijk anders. Je kunt iemand uit Recife geen Gronings laten praten om zijn taal af te zetten tegen het Amsterdams van een chauffeur uit Rio. Dat werkt niet.

Interessant wordt het wel bij de vertaling in het Portugees. De vertaalster, Mariângela Guimarães, heeft namelijk voor de bijzonder moeilijk opgave gestaan een vertaling terug te vertalen naar het origineel, met behoud van het bijzondere van de vertaling die het origineel was geworden. In een aantal gevallen was het eenvoudig, omdat de door mij gebruikte tekst ook in het Portugees voorhanden was, maar dat gold uiteraard niet voor de chauffeurs. De diversiteit die ik niet kon aanbrengen, kon (moest?) zij wel respecteren om haar vertaling geloofwaardig te maken. En daarmee mijn originele versie, die de vertaling van een niet meer bestaand origineel is. Complexer kan het bijna niet.
jur getulio voorkant

Itaparica, 23 januari 2007. João Ubaldo Ribeiro is jarig en tijdens het traditionele muzikale feest worden verscheidene van zijn personages tot leven gebracht. Een van hen is sergeant Getúlio, de rauwe, ongeletterde militair uit de sertão.

De taal waarin dit verhaal verteld wordt, is al even rauw en ongepolijst, een Portugees dat bestaat uit archaïsche woorden en verbaste­ringen. Het zijn geen vloeiende, hoogstaande zinnen die door het hoofd en uit de mond van sergeant Getúlio stromen, maar ze laten aan duidelijkheid niets te wensen over en zijn van een immense kracht. En tegelijk, op een eigen manier, filosofisch-beschouwend en teder-poëtisch. In deze lange monoloog, waarin de andere protagonisten als het ware vervat liggen, laat sergeant Getúlio niet zozeer de wreedheid van een mens zien (hoe hard hij ook is tegenover de gevangene, die hij als een dier, een onmens, een ding, de duivel behandelt) maar de wreedheid van een streek die niet toestaat dat men ‘slap’ wordt: vandaar dat een van de wetten van de sertão luidt dat de wet in eigen hand dient te worden genomen, hetgeen in dit geval leidt tot een vorm van totale macht van de sergeant over de politicus. Het is doden of gedood worden in dit ruwe, wrede, onherbergzame isolement, dat geen plaats laat voor twijfels, aarzelingen en beraad, maar dwingt onmiddellijk, consequent en keihard te handelen.

En dat alles moet de Nederlandse lezer die de sertão niet kent, geloofwaardig in de oren klinken. Hij moet een man lezen die praat, dat wil zeggen, hij moet hem hóren. Een ongeletterde man, maar een man uit één stuk, een consequent denker, een ruwe spreker die in zijn beperktheid een veelvoud aan registers hanteert, die verwijst en zelfs, zonder het te weten Hamlet, 3,1 citeert, of liever parafraseert, een van de allerberoemdste theatermonologen.

To be, or not to be: that is the question:
Whether ‘tis nobler in the mind to suffer
The slings and arrows of outrageous fortune,
Or to take arms against a sea of troubles,
And by opposing end them? To die: to sleep;
No more; and by a sleep to say we end
The heart-ache and the thousand natural shocks
That flesh is heir to, ‘tis a consummation
Devoutly to be wish’d. To die, to sleep;
To sleep: perchance to dream: ay, there’s the rub;
For in that sleep of death what dreams may come
When we have shuffled off this mortal coil,
Must give us pause: there’s the respect
That makes calamity of so long life;
For who would bear the whips and scorns of time,
The oppressor’s wrong, the proud man’s contumely,
The pangs of despised love, the law’s delay,
The insolence of office and the spurns
That patient merit of the unworthy takes,
When he himself might his quietus make
With a bare bodkin? who would fardels bear,
To grunt and sweat under a weary life,
But that the dread of something after death,
The undiscover’d country from whose bourn
No traveller returns, puzzles the will
And makes us rather bear those ills we have
Than fly to others that we know not of?
Thus conscience does make cowards of us all;
And thus the native hue of resolution
Is sicklied o’er with the pale cast of thought,
And enterprises of great pith and moment
With this regard their currents turn awry,
And lose the name of action.–Soft you now!
The fair Ophelia! Nymph, in thy orisons
Be all my sins remember’d.

 

Ik breng hem of ik breng hem niet, daar gaat het om. Mis­schien is het beter om je lot maar gewoon te ondergaan, want dat ligt toch ergens vast. Of het is beter overal tegen te vechten en overal korte metten mee te maken. Doodgaan is zoiets als slapen en als je slaapt ben je al je zorgen kwijt, daarom wil iedereen altijd slapen. Alleen kun je dromen krij­gen als je slaapt en dan ben je weer even ver. Daarom is het beter om te sterven, want dromen heb je niet meer als je je ziel laat gaan en alles ophoudt. Want het leven is te lang en zit vol ellende. Wat zou je dat allemaal verdragen, de ouder­dom die langzaam dichterbijkomt, gesjiekeneer en valse beve­len, de pijn dat je vrouw je besodejuwt, het lang duren van alles, de dingen die je niet snapt en de stank voor dank die je krijgt, wat zou je dat verdragen als je ook jezelf op kunt ruimen, desnoods met een mes? Hoe kun je die last verdra­gen in een leven dat alleen maar zweet en gelazer geeft? De lui die dat verdragen zijn degenen die bang zijn voor de dood, want van die reis is nog nooit iemand teruggekomen en dat verzwakt de wil om te sterven. En daarom verdraag je al die klotedin­gen, alleen maar om niet nog ergere mee te maken die je nog niet kent. En het is door na te denken dat je slap wordt, en de wil om te vechten verbleekt als je daarover piekert, en wat je besloten had te doen, daarvan wijk je als je aan die dingen denkt af en op het laatst doe je helemaal niks. Meneer pas­toor, eerwaarde, gedenk mijn zonden in uw gebeden.[1]

 

Het liefst had ik het boek vertaald in mijn dialect. Die taal had ik willen vangen, omdat het Nederlands in mijn geboortedorp boers, grof, afgelegen klinkt. Een dorp van boeren. Ten tijde van de grote recessie van de jaren dertig van de vorige eeuw werden mensen aan het werk gezet om het heideland daar te ontginnen. Zo klinken de woorden in mijn dialect: als de schoppen die in de zware klei van het broekland worden geduwd, of in de droge heidestruiken die de zandgrond bijeenhouden. Soms zompig nat, soms stoffig droog, maar altijd dof.

Ik had zelfs een concreet iemand op het oog, een leeftijdgenoot.

In mijn dorp deed zich jaren geleden een opzienbarend drama voor, de botsing tussen een kleine man en de autoriteiten. De zoon van een landbouwer voor wie het niveau van keuterboer mijlenver verheven was boven zijn eigen status, laten we hem Jan noemen, wilde een konijnenhok bouwen en vroeg daarvoor een vergunning aan. Die kreeg hij en hij ging aan de slag. Niets aan de hand, tot bouw- en woningtoezicht erachter kwam dat hij de afmetingen van het dierenverblijf wat opgerekt had en er zelf in was getrokken met zijn zwangere bruid. Toen de politie hem sommeerde het pand te verlaten zodat de reeds opgebliepte sloper zijn werk kon doen, pakte hij zijn buks, schoot ter waarschuwing in de lucht en verschanste zich in zijn kasteel. Waarna een ware belegering volgde en de pers veel te schrijven had.

Die Jan, die zich uit woede over allerhande ambtenarentoezicht en gechicaneer al eerder min of meer afgewend had van wat doorgaans de moderne samenleving heet, zag ik voor me. Een strak wereldbeeld, rechtdoorzee, wreed en voor niemand bang. Een man die gehoorzaamt maar ook zijn eigen wetten volgt. Een man die zich laat leiden door wat de oude Grieken aretè noemden, een mengeling van deugd en moed. Wiens denken simpel verwoord wordt, maar daarom vaak niet minder diepzinnig is. Onder het lezen hóórde ik de man uit de sertão, het droge noord-oosten van Brazilië, praten in de doffe taal van de mij zo vertrouwde niet minder armoedige zandgrond.

Ik kon wat ik hoorde niet opschrijven, wilde ik een bredere lezerskring vinden dan de duizend inwoners van die Midden-Limburgse vlek, en dat wilde ik uiteraard, dus ik moest iets anders verzinnen. Een man die je moet kunnen tegenkomen op straat, of in een park, of in een café. En ik vroeg me af of een werkloze drinker in een buurtcafé in een volkswijk niet het equivalent van onze caatingaheld kon zijn. Ik bedoel, in talig opzicht, want de lezer moest wel de indruk blijven houden dat we onderweg waren door de ruige sertão. Met een opdracht. Vertalen is ook je nederlagen accepteren, de onmogelijkheid om te doen wat je graag zou willen omdat het op, of bijna onder de huid van het origineel zit.

 

vieira hel voorkant

 

 

Salvador, 1640. Voor de zoveelste keer belegeren de Hollanders van de West-Indische Compagnie onder leiding van prins Johan-Maurits de stad die ze vijftien jaar eerder twaalf maanden bezet hebben. Over de daar begane misdaden, over de ontheiliging van altaren en het leegroven van kerken heeft Antônio Vieira, toen nog novice, een boeiend en stilistisch puntgaaf verslag geschreven in zijn Carta Ânua. Nu is hij volwassen, gewijd jezuïet, gelauwerd prediker en beginnend diplomaat. Op de preekstoel van de kerk van O.L.V. van Altijddurende Bijstand gaat hij niet alleen tekeer tegen de vuige protestanten, die ketterse schenders van wat in zijn katholieke ogen heilig is, maar richt hij zich ook rechtstreeks tot God. Hij raast en tiert tegen Hem. Waarom doet Hij dit, vraagt hij zich af, en hij vraagt het ook direct aan Hem. En hij laat het niet daarbij, maar waarschuwt Hem ook. Pas maar op, geef Brazilië niet aan de vijand, want ooit heb je ons misschien nog nodig:

“Se determináveis dar estas mesmas terras aos piratas da Holanda, por que lhas não destes enquanto eram agrestes e incultas, senão agora? Tantos serviços Vos tem feito esta gente pervertida e apóstata, que nos mandastes primeiro cá por seus aposentadores, para lhe lavrarmos as terras, para lhe edificarmos as cidades, e depois de cultivadas e enriquecidas lhas entregardes? Assim se hão de lograr os hereges, e inimigos da fé dos trabalhos portugueses e dos suores católicos? (…)

Abrasai, destruí, consumi-nos a todos; mas pode ser que algum dia queirais espanhóis e portugueses, e que os não acheis. Holanda vos dará os apostólicos conquistadores, que levem pelo mundo os estandartes da Cruz: Holanda vos dará os pregadores evangélicos, que semeiem nas terras dos bárbaros a doutrina católica, e a reguem com o próprio sangue: Holanda defenderá a verdade de vossos sacramentos, e a autoridade da Igreja Romana: Holanda edificará tempos, Holanda levantará altares, Holanda consagrará sacerdotes e oferecerá o sacrifício de vosso Santíssimo Corpo: Holanda enfim Vos servirá e venerará tão religiosamente como em Amsterdam, Midelburgo e Flissinga, e em todas as outras colônias daquele frio e alagado inferno, se está fazendo todos os dias.”[2]

In 2001 heb ik zowel de Carta Ânua als Sermão pelo Bom Sucesso das Armas de Portugal contra as de Holanda opgenomen in een bundel brieven en preken van Vieira die rechtstreeks te maken hebben met Holland en de vijandschap tussen Portugal en de Republiek der Verenigde Nederlanden. Het is hier niet de plaats om in te gaan op die betrekkingen, waar het mij om gaat is zijn gebruik van het Oude Testament.

De pater plukt in zijn preken driftig uit dat Boek der Boeken. Dat wil zeggen, uit de vulgaat. De citaten vertaalt hij zelf uit het Latijn in het Portugees. Zoals ook in katholiek Nederland het geval was tot het jaar 1939, toen de eerste volledige Bijbelvertaling verscheen. In de zuidelijke helft van Nederland en in Vlaanderen, het katholieke deel van de Lage Landen, was nooit zo’n behoefte geweest aan een vertaling, omdat het Oude Testament een secundaire rol speelde in riten en belijdenis.

Geheel anders was dat in het noordelijke deel, waar de protestanten al drie eeuwen eerder over een uit de grondtekst vertaalde Bijbel beschikten, de zogenaamde Statenbijbel. Met als saillant detail dat het Standaard Nederlands op juist die vertaling is gebaseerd. Het woord is altijd van wezenlijk belang geweest in de protestantse kerk – voor de katholieken stond het beeld voorop. In kale kerken (in 1566 had de Beeldenstorm alle heiligenbeelden van hun sokkels gemaaid) werd dat woord galmend uitgestort over de gelovigen. En dat gebeurt nog steeds in hetzelfde ronkende zeventiende-eeuwse Nederlands, ondanks de nieuwe, oecumenische vertaling die ruim tien jaar geleden het licht zag.

Mooi, zou je zeggen, wanneer Vieira oreert tegen God bestaat de Statenvertaling net drie jaar, dus gebruik je als vertaler die teksten. Maar, helaas, dat kan niet. Het kan niet omdat je een zeventiende-eeuwse jezuïet niet kunt laten spreken als een dominee van alle eeuwen daarna, tot op heden. Taal werkt vaak genoeg als een politiek statement. Hoe je gedachten formuleert, geeft aan wat de inhoud van die gedachten is. En Vieira’s gedachten keerden zich juist tegen de protestanten. Getrouwheid die leidt tot ongeloofwaardigheid (een jezuïet die praat als een dominee?!) schiet zijn doel voorbij.

Zo blijft vertalen schipperen. Van de al dan niet natte hel naar de hemel. Al is het maar als spel.

 

Tradução Ana Carvalho

 

[1] João Ubaldo Ribeiro, Sergeant Getúlio, Anthos, Baarn 1994, p. 97-98.

[2]                     Padre Antônio Vieira, Preekk voor het welslagen van de Portugese wapenen tegen die van Holland, 1640. In: Een natte hel, De Arbeiderspers, Amsterdam 2001, p. 131-133.